Royalty NFT là gì và vì sao gây tranh cãi?

Royalty NFT nghe thì đơn giản: mỗi lần NFT được bán lại, người tạo ra nó nhận một khoản phần trăm. Nhưng đằng sau con số "5%" hay "10%" đó là một cơ chế kinh tế mong manh, và phần lớn người mua không biết rằng khoản phí này không được blockchain tự động thực thi. Đây chính là gốc rễ của cuộc tranh cãi kéo dài trong thị trường NFT: royalty không phải là luật của chuỗi khối, mà chỉ là một quy ước mà các sàn giao dịch (marketplace) tự nguyện tôn trọng — hoặc không.

Bài này đi vào cơ chế: royalty được lưu ở đâu, ai thực sự trả nó, vì sao smart contract chuẩn không ép được nó, và các nỗ lực đưa việc thực thi xuống tầng on-chain đang làm điều đó như thế nào. Nếu bạn còn lạ với chính khái niệm token số hoá tài sản, có thể đọc thêm NFT là gì trước khi đi sâu.

Royalty NFT là gì và ai nhận khoản này?

Royalty (phí bản quyền thứ cấp) là khoản phần trăm mà creator — người phát hành bộ sưu tập — kỳ vọng nhận được mỗi khi NFT của họ được bán lại trên thị trường thứ cấp, không chỉ ở lần bán đầu tiên. Với nghệ sĩ số, đây là ý tưởng hấp dẫn: thay vì chỉ kiếm tiền một lần lúc mint, họ có thu nhập kéo dài theo vòng đời của tác phẩm.

Điểm mấu chốt cần hiểu ngay: con số royalty thường được ghi trong metadata của bộ sưu tập hoặc khai báo qua một chuẩn như ERC-2981. Nhưng ERC-2981 chỉ làm đúng một việc — trả lời câu hỏi "với giá bán X, nên trả cho ai và bao nhiêu". Nó là một hàm tra cứu (royaltyInfo), không phải một cơ chế cưỡng chế. Nó nói cho marketplace biết nên trả bao nhiêu, chứ không bắt ai phải trả.

Vậy ai thực sự chuyển tiền royalty? Câu trả lời gây bất ngờ với nhiều người: chính marketplace. Khi một giao dịch mua bán khớp lệnh trên sàn, hợp đồng của sàn tách một phần tiền người mua trả để gửi về ví creator. Creator không tự thu được — họ phụ thuộc vào việc sàn có chịu tách khoản đó hay không.

Vì sao royalty không được blockchain tự động thực thi?

Đây là phần cốt lõi. Chuẩn NFT phổ biến nhất (ERC-721) định nghĩa NFT như một tài sản có thể chuyển quyền sở hữu qua hàm transfer. Vấn đề nằm ở bản chất của hàm đó:

• Hàm transfer chỉ đổi tên chủ sở hữu từ ví A sang ví B. Nó không biết giao dịch này là mua bán, tặng cho, hay chuyển ví cá nhân.
• Vì transfer không biết có tiền hay không, và nếu có thì bao nhiêu, nó không có cách nào trích ra phần royalty một cách tự động.
• Hai người hoàn toàn có thể thoả thuận giá ngoài chuỗi (OTC), rồi chỉ gọi transfer để đổi chủ. Khi đó royalty bằng 0, dù NFT vừa được bán với giá cao.

Nói cách khác, blockchain đảm bảo quyền sở hữu được chuyển đúng và không thể chối cãi — nhưng nó không đảm bảo dòng tiền royalty đi kèm. Việc thu royalty xảy ra ở tầng ứng dụng (marketplace), không phải ở tầng giao thức của NFT. Đây là một sự nhầm lẫn phổ biến: nhiều người tin rằng "hợp đồng thông minh tự động trả tiền cho nghệ sĩ", nhưng cơ chế mặc định không hề như vậy.

Hệ quả logic rất rõ: nếu việc trả royalty là tuỳ tâm của từng sàn, thì chỉ cần một sàn quyết định không trả, người bán sẽ có động cơ chuyển sang sàn đó để bán rẻ hơn (không mất 5-10% phí bản quyền). Và đó chính xác là điều đã xảy ra.

Cuộc chiến royalty: marketplace bỏ phí và phản ứng của creator

Khi thị trường NFT hạ nhiệt và người giao dịch nhạy cảm hơn với chi phí, một số marketplace mới xuất hiện với chiêu bài royalty tuỳ chọn (optional) hoặc bằng 0 để hút thanh khoản. Lập luận của họ: người bán được giữ nhiều tiền hơn, nên khối lượng giao dịch sẽ chảy về sàn không tính royalty.

Điều này tạo ra một cuộc chạy đua xuống đáy (race to the bottom) mang tính lý thuyết trò chơi rất kinh điển:

• Sàn A vẫn thu royalty đầy đủ để bảo vệ creator.
• Sàn B cho royalty về 0 để hút người bán.
• Người bán, nếu chỉ tối ưu lợi nhuận ngắn hạn, sẽ nghiêng về sàn B.
• Sàn A mất thanh khoản, buộc phải giảm/bỏ royalty để cạnh tranh.
• Cuối cùng, creator là người chịu thiệt: thu nhập thứ cấp bốc hơi.

Phản ứng của creator và một số nền tảng lớn là tìm cách kỹ thuật hoá việc thực thi thay vì trông chờ thiện chí. Nếu không thể tin marketplace tôn trọng quy ước, thì phải viết cơ chế cưỡng chế vào chính hợp đồng của bộ sưu tập. Đây là bước chuyển từ "royalty như một chuẩn mực xã hội" sang "royalty như một ràng buộc mã hoá".

Các giải pháp enforce royalty on-chain hiện nay

Vì tầng giao thức không ép được royalty, các đội ngũ phát triển đã thử đẩy việc cưỡng chế xuống hợp đồng của chính bộ sưu tập. Vài hướng chính, kèm đánh đổi của từng hướng:

• Transfer hook / chặn ở hàm chuyển: Bộ sưu tập viết logic để chặn hoặc kiểm soát các lần chuyển NFT. Ví dụ, chỉ cho phép chuyển qua những marketplace nằm trong danh sách "được phép" (allowlist) — những sàn cam kết trả royalty. Chuẩn NFT mới hơn như ERC-721C thuộc hướng này: nó bổ sung một lớp kiểm soát chuyển nhượng để chặn giao dịch không trả phí.
• Blocklist marketplace: Ngược với allowlist, hợp đồng duy trì danh sách các sàn "bỏ royalty" và từ chối cho NFT được giao dịch qua hợp đồng của những sàn đó. Cách này chạy theo trò mèo vờn chuột: mỗi khi có sàn mới né royalty, danh sách phải cập nhật.
• Kiến trúc token khoá chuyển tự do: Một số thiết kế buộc mọi giao dịch phải đi qua một điểm duy nhất có tính phí, khiến việc bán "chui" OTC không khả thi trên chuỗi.

Nhưng phải nói thẳng: không giải pháp nào là hoàn hảo. Đánh đổi cốt lõi là căng thẳng giữa khả năng cưỡng chế và tính phi tập trung / tự do tài sản:

• Nếu bạn chặn được mọi lần chuyển không trả phí, bạn cũng đang hạn chế quyền tự do định đoạt tài sản của người sở hữu — điều đi ngược tinh thần "tôi thực sự sở hữu NFT của mình".
• Allowlist/blocklist tạo ra một dạng quyền lực trung tâm: ai quản lý danh sách? Ai quyết định sàn nào "hợp lệ"?
• Giao dịch qua các ví đơn thuần hoặc bắc cầu chuỗi (bridge) vẫn có thể là lối thoát để né cơ chế.

Vì thế, enforce royalty on-chain không phải là một công tắc bật/tắt, mà là một phổ đánh đổi mà mỗi bộ sưu tập phải tự cân nhắc.

Royalty ảnh hưởng thế nào tới người mua và định giá NFT

Với người mua, royalty là một chi phí ẩn cần đưa vào bài toán. Vài điểm thực tế:

• Chi phí thoát vị thế (exit cost): Khi bạn bán lại, khoản royalty (nếu sàn tôn trọng) làm giảm số tiền thực nhận. Một NFT có royalty 10% khác hẳn về mặt "vốn hoàn lại" so với một NFT royalty 0%, dù giá niêm yết giống nhau.
• Sàn nào bạn dùng quyết định bạn trả bao nhiêu: Cùng một NFT, giao dịch trên sàn cưỡng chế royalty sẽ đắt hơn trên sàn bỏ phí. Điều này khiến "giá thị trường" của một bộ sưu tập trở nên mơ hồ — floor price hiển thị ở đâu, đã tính royalty chưa?
• Rủi ro cơ chế cưỡng chế: Nếu bộ sưu tập dùng blocklist/allowlist, NFT của bạn có thể không giao dịch được trên một số sàn. Tính thanh khoản bị ràng buộc bởi thiết kế hợp đồng, không chỉ bởi nhu cầu thị trường.

Về định giá, điều đáng suy ngẫm là royalty gắn chặt với tính bền vững của creator: một bộ sưu tập có creator còn động lực phát triển (nhờ dòng thu royalty) thường có kỳ vọng dài hạn khác với một bộ sưu tập mà creator đã "hết tiền để làm tiếp". Nhưng đây là suy luận định tính về động cơ, không phải công thức định giá — và chắc chắn không phải căn cứ để dự đoán giá.

Khi nào cần quan tâm royalty / lưu ý

• Nếu bạn là người mua/bán ngắn hạn: xem kỹ royalty thực tế bị thu trên từng sàn (không chỉ con số creator khai báo), vì đó là chi phí thoát vị thế trực tiếp.
• Nếu bạn nhìn NFT như tài sản cần thanh khoản linh hoạt: để ý bộ sưu tập có dùng cơ chế chặn chuyển (transfer hook, blocklist) hay không — nó ảnh hưởng tới việc bạn bán được ở đâu.
• Nếu bạn quan tâm creator: hiểu rằng royalty "được khai báo" và royalty "được trả" là hai chuyện khác nhau; đừng cho rằng blockchain tự lo phần này.
• Đừng suy ra giá từ royalty: royalty là chi phí giao dịch và tín hiệu động cơ, không phải chỉ báo giá. Mọi quyết định vẫn phụ thuộc mục tiêu và khẩu vị rủi ro của riêng bạn.

Tóm lại, tranh cãi về royalty NFT không phải chuyện "sàn tốt hay sàn xấu", mà là một bài toán kiến trúc: bạn muốn dòng tiền cho creator được bảo đảm bằng mã, hay muốn tự do chuyển nhượng tài sản tuyệt đối — và bạn khó có cả hai cùng lúc. Chính vì đứng ở giao điểm giữa smart contract, kinh tế marketplace và triết lý phi tập trung, royalty vẫn là một trong những chủ đề khó nhằn và chưa ngã ngũ nhất của thị trường NFT.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia — Non-fungible token — Token không thay thế (NFT).
• ethereum.org — ERC-721 — Chuẩn NFT ERC-721.

---

⚠️ Miễn trừ trách nhiệm: Nội dung chỉ nhằm mục đích thông tin và giáo dục, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư, pháp lý hay bảo mật cá nhân. Thị trường tài sản mã hoá biến động mạnh và tiềm ẩn rủi ro mất vốn. Tại Việt Nam, khung pháp lý đang thay đổi: Nghị định 284/2026/NĐ-CP có hiệu lực 1/9/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính về tài sản mã hoá. Hãy tự nghiên cứu (DYOR) và cân nhắc tham vấn tổ chức/chuyên gia được cấp phép trước khi ra quyết định.